Debaty sejmoweOsma Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie zasad orzekania o niezdolności do pracy przez ZUS

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z nadesłaną przy piśmie z dnia 15 lutego bieżącego roku, SPS-0202-5763/01, interpelacją posła Stanisława Pawlaka w sprawie zasad orzekania o niezdolności do pracy stosowanych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych uprzejmie wyjaśniam, co następuje.

   Reforma systemu przyznawania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy nastąpiła po wieloletniej dyskusji, w której zainteresowane środowiska wskazywały na wady systemu działającego od stycznia 1983 r. do sierpnia 1997 r. Jako podstawowy zarzut wymieniano stopniowe zatracanie ubezpieczeniowego charakteru renty inwalidzkiej, na co miały wpływ przede wszystkim kryteria orzekania o inwalidztwie ukierunkowane bardziej na ustalenie uszczerbku na zdrowiu niż na ocenę niezdolności do pracy spowodowanej tym uszczerbkiem. W świetle obowiązujących do 31 sierpnia 1997 r. przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (DzU nr 40, poz. 267, ze zm.) głównym kryterium przyznania renty inwalidzkiej było wprawdzie inwalidztwo zdefiniowane jako niezdolność do wykonywania zatrudnienia, jednak dopuszczone były sytuacje, gdy wystarczającą przesłanką do przyznania prawa do renty było stwierdzenie szczególnego naruszenia sprawności organizmu (kalectwa), nawet jeśli nie ograniczało ono możliwości wykonywania dotychczasowego zatrudnienia. System orzekania o inwalidztwie łączył więc możliwość uzyskania świadczenia rentowego z biologicznym kalectwem nieupośledzającym w sposób istotny zdolności do pracy zarobkowej.

   W wyniku przeprowadzonej przez parlament nowelizacji ww. ustawy (ustawa z dnia 28 czerwca 1996 r., DzU nr 100, poz. 461) od 1 września 1997 r. obowiązują nowe kryteria oceny pozwalające stwierdzić, czy uszczerbek na zdrowiu istotnie ograniczył zdolność do pracy zarobkowej i zachodzą okoliczności uzasadniające prawo do renty. Od 1 stycznia 1999 r. są one umieszczone w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (DzU nr 162, poz. 1118). Wymaga podkreślenia fakt, że intencją wprowadzonych zmian nie były restrykcje lub proste zaostrzenie kryteriów orzeczniczych. Chodziło przede wszystkim o racjonalizację systemu w ten sposób, aby renty otrzymywali ubezpieczeni, którzy rzeczywiście utracili zdolność do osiągania dochodów z pracy i którym ta renta powinna zastąpić utracone zarobki. Celem nadrzędnym stało się przekształcenie dotychczasowego systemu rentowego w rzeczywiste ubezpieczenie ryzyka utraty zdolności do pracy zarobkowej.

   Dlatego też przyjęto:

   1. zmianę zasad orzekania o inwalidztwie polegającą na uzależnieniu prawa do renty inwalidzkiej od istotnej utraty zdolności do pracy zarobkowej. Uszczerbek na zdrowiu, nawet poważny, pozostający bez wpływu na możliwość wykonywania pracy, nie uzasadnia prawa do renty. Ubezpieczenie społeczne powinno bowiem zapewnić rentę tylko w razie istotnego zmniejszenia możliwości osiągania dochodów z pracy zarobkowej,

   2. zasadę przyznawania renty wyłącznie w przypadkach orzeczenia:

   a) całkowitej niezdolności do pracy zarobkowej, a więc osobom, które utraciły zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu,

   b) częściowej niezdolności do pracy zarobkowej, a więc osobom, które w znacznym stopniu utraciły zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji,

   3. zasadę przyznawania renty szkoleniowej na okres 6 miesięcy (z możliwością przedłużenia do 36 miesięcy ze względu na program przekwalifikowania zawodowego) osobom, które tracąc zdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie, zachowały zdolność do przekwalifikowania się do pracy w innym zawodzie.

   Priorytetowe są wszelkie działania z zakresu rehabilitacji medycznej i zawodowej, zmierzające do przywrócenia ubezpieczonemu zdolności do pracy. W związku z tym o niezdolności do pracy orzeka się w przypadkach, gdy działania rehabilitacyjne nie rokują powodzenia lub okazały się nieskuteczne.

   Osoby mające ustalone prawo do renty wskutek zaliczenia do jednej z grup inwalidów zachowały te uprawnienia, z tym że jeśli miały orzeczone okresowe inwalidztwo, są wzywane przez organ rentowy na kontrolne badanie w celu ustalenia, czy nadal są niezdolne do pracy trwale, czy okresowo i jakiego stopnia jest ta niezdolność. Podczas takiego badania stosuje się już nowe kryteria oceny niezdolności do pracy. Może się w związku z tym zdarzyć, że osoba, której przyznano prawo do renty inwalidzkiej przed kilku laty, straci te uprawnienia, ponieważ po przeprowadzeniu badania kontrolnego zgodnie z obecnie obowiązującymi przepisami lekarz orzecznik nie będzie miał postaw do uznania badanej osoby za niezdolną do pracy. W porównaniu z dawnymi przepisami nastąpiło bowiem zaostrzenie kryteriów przyznawania renty. Obecnie przyznanie renty może nastąpić wyłącznie w przypadku ograniczenia zdolności do pracy zarobkowej i to co najmniej w znacznym stopniu. Ponadto wydanie orzeczenia, że osoba zainteresowana jest niezdolna do pracy (całkowicie lub częściowo) musi być poprzedzone wnikliwą oceną rokowań co do możliwości odzyskania zdolności do pracy w wyniku rehabilitacji leczniczej lub przekwalifikowania do innego zawodu niż dotychczas wykonywany. Nie ma natomiast możliwości orzeczenia niezdolności do pracy w stosunku do osoby, która jest częściowo niezdolna tylko do wykonywania dotychczasowego zatrudnienia, natomiast mogłaby podjąć inną pracę zgodną z posiadanymi kwalifikacjami albo po przekwalifikowaniu zawodowym. Nie zostanie też uznana za niezdolną do pracy osoba dotknięta szczególnym naruszeniem sprawności organizmu, jeżeli naruszenia te nie ograniczają w znacznym stopniu jej zdolności do pracy zarobkowej.

   Oceny niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Jest on wprawdzie instancją jednoosobową, ale może korzystać z opinii i konsultacji innych lekarzy specjalistów, jak również psychologów. Jeśli zainteresowany nie zgadza się z decyzją wydaną na podstawie orzeczenia lekarza orzecznika, może dochodzić swoich roszczeń na drodze sądowej, może również skorzystać z prawa zwrócenia się do naczelnego lekarza ZUS o zbadanie prawidłowości orzeczenia w trybie nadzoru. Pragnę ponadto wyjaśnić, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest instytucją zobowiązaną do realizacji przepisów o ubezpieczeniu społecznym, a więc zobowiązaną do stwierdzania i ustalania obowiązku ubezpieczeń społecznych, wymierzania i pobierania składek oraz ustalania uprawnień do świadczeń przysługujących z tytułu ubezpieczenia osobom spełniającym warunki wymagane przepisami prawa.

   Do organizowania pomocy społecznej, której celem jest zaspokajanie niezbędnych potrzeb życiowych osób i rodzin oraz umożliwianie im bytowania w warunkach odpowiadających godności człowieka, jak również przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, zobowiązane są organy administracji rządowej i samorządowej, które mogą współpracować w tym zakresie z organizacjami społecznymi, Kościołem katolickim, innymi kościołami, związkami wyznaniowymi, fundacjami, stowarzyszeniami, pracodawcami oraz osobami fizycznymi i prawnymi. Rodzaje świadczeń, z których mogą skorzystać osoby znajdujące się w trudnej sytuacji życiowej, np. z powodu ubóstwa, bezdomności, niepełnosprawności, długotrwałej choroby, są określone w ustawie z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej (tj. DzU z 1998 r. nr 64, poz. 414, ze zm.).

   Z poważaniem

   Sekretarz stanu

   Ewa Lewicka

   Warszawa, dnia 7 marca 2001 r.